Małżonkowie pozostający we wspólności majątkowej małżeńskiej mogą być jednym podatnikiem VAT

Tak w każdym razie wynika z przełomowego wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE) C-213/24.

Ten wpis da Ci odpowiedź na następujące pytania:

Kto jest podatnikiem VAT w świetle Dyrektywy 2006/112/WE?

Zgodnie z art. 9 ust. 1 Dyrektywy 2006/112/WE „podatnikiem” jest każda osoba prowadząca samodzielnie w dowolnym miejscu jakąkolwiek działalność gospodarczą, bez względu na cel czy też rezultaty takiej działalności. Natomiast „działalność gospodarcza” obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, włącznie z górnictwem, działalnością rolniczą i wykonywaniem wolnych zawodów lub uznanych za takie. Za działalność gospodarczą uznaje się w szczególności wykorzystywanie, w sposób ciągły, majątku rzeczowego lub wartości niematerialnych w celu uzyskania z tego tytułu dochodu.

Kluczowe dla oceny statusu podatnika jest kryterium samodzielności. Zgodnie z orzecznictwem TSUE, ocena ta powinna opierać się na rzeczywistości ekonomicznej, a nie na formalnym statusie prawnym. Podatnikiem jest ten, kto prowadzi działalność we własnym imieniu i na własny rachunek, ponosząc związane z nią ryzyko gospodarcze.

Polska ustawa o VAT implementuje Dyrektywę, w wyniku czego to nie rejestracja do CEIDG lub KRS jest decydująca w kwestii uznania kogoś za podatnika VAT.

Czy podatnikiem może być kilka podmiotów łącznie?

W kontekście podmiotów zbiorowych, TSUE rozstrzygał już wcześniej, że pojęcie podatnika może wykraczać poza tradycyjne, formalne ramy. W wyroku C‑442/05, TSUE orzekł, że „wspólnota” osób fizycznych, które wspólnie prowadzą działalność gospodarczą, może być uznana za podmiot uprawniony do odliczenia, a tym samym zobowiązany do rozliczenia VAT. Orzeczenie to nie dotyczyło jednak instytucji małżeństwa.

Czy od teraz małżonków zawsze należy traktować jak jednego podatnika VAT?

TSUE rozstrzygał już tą kwestię. Odrębne opodatkowanie małżonków jest uzasadnione, jeśli działalność gospodarcza jest faktycznie prowadzona oddzielnie przez każdego z nich, nawet jeśli w działalności tej wykorzystywany jest majątek wspólny. Taka konkluzja płynie, chociażby z wyroków C-25/03 oraz C-697/20.

TSUE nie traktuje małżeństwa, nawet pozostającego w ustawowej wspólności majątkowej, jako jednego podatnika z automatu, lecz uzależnia to od konkretnych okoliczności.

Dlaczego w sprawie C-213/24 małżonków uznano za jednego podatnika VAT?

Wyrok TSUE C-213/24 dotyczy polskiego małżeństwa, które sprzedawało nieruchomości z majątku wspólnego.

Małżonkowie nie prowadzili zarejestrowanej działalności gospodarczej. Podjęli jednak szereg zorganizowanych działań zmierzających do podniesienia wartości nieruchomości w celu uzyskania możliwie najwyższej ceny sprzedaży.

 Przygotowanie gruntów do sprzedaży obejmowało między innymi ich przekształcenie z rolnych na budowlane, uzbrojenie terenu oraz profesjonalne działania marketingowe.

Organ podatkowy uznał, że działania te spełniają kryteria działalności gospodarczej i każde z małżonków z osobna powinno zarejestrować się do VAT oraz rozliczyć podatek od przypadającej na niego części.

W jakich okolicznościach można uznać małżonków za jednego podatnika?

TSUE wskazał, że małżonkowie mogą być traktowani jako jeden podmiot na gruncie VAT, jeżeli:

  • względem osób trzecich (nabywców, organów publicznych) jawią się jako podmiot działający wspólnie i w ramach wspólnego interesu;
  • przedmiotem transakcji jest majątek objęty wspólnością ustawową;
  • wspólnie ponoszą ryzyko gospodarcze związane z transakcją.

Jeżeli więc małżonkowie działają na wspólnym majątku, którego udziały nie są formalnie podzielone, ich wspólna aktywność gospodarcza powinna być traktowana jako dokonana przez jednego podatnika VAT.

Jaka była dotychczasowa praktyka organów podatkowych i sądów w Polsce?

Dotychczas organy podatkowe stały na stanowisku, że każdy z małżonków jest odrębnym podatnikiem. Wymagały zatem osobnej rejestracji do VAT i wystawiania dwóch faktur za połowę ceny.

Powodowało to trudności w ocenie niektórych stanów faktycznych. Przykładowo, NSA w wyroku z 4 kwietnia 2018 r. sygn. I FSK 887/16 uznał, że transakcje między małżonkami objętymi wspólnością majątkową, ale prowadzącymi odrębne działalności gospodarcze, nie mogą być uznane za odpłatne dostawy towarów, skoro bowiem pieniądze małżonków są wspólne, nie może dojść do zapłaty w rozumieniu przepisów ustawy o VAT.

Czy wyrok w sprawie C-213/24 będzie miał jakieś wymierne konsekwencje?

Wyrok C-213/24 nie jest rewolucją, ale konsekwencją długotrwałego procesu umacniania prymatu rzeczywistości ekonomicznej nad formalną strukturą prawną w prawie unijnym.

Wyrok ten stanowi potwierdzenie, że dotychczasowa praktyka polskich organów podatkowych była sprzeczna z duchem Dyrektywy 2006/112/WE.

Na tle tego wyroku pojawi się prawdopodobnie kilka problemów praktycznych.

Obecnie nie istnieje możliwość nadania wspólnego numeru NIP dla małżonków, o ile nie założą np. spółki cywilnej.

Może też zmienić się podejście do fakturowania sprzedaży wspólnego majątku i kwestii prawa do odliczenia VAT od zakupów np. dokonanych przez jednego z małżonków będącego czynnym podatnikiem VAT.

Rozstrzygnięcie TSUE może też przełożyć się na kwestię małżonków jako strony w postępowaniach podatkowych dotyczących podatku VAT od zbycia majątku objętego ustawową wspólnością małżeńską.

Prawdopodobnie więc wyrok C-213/24 spowoduje wprowadzenie zmian w niektórych ustawach.