Czy spółka zawsze jest podatnikiem VAT z tytułu udzielonej pożyczki?

Wprowadzenie

Wydaje się oczywiste, że skoro Twoja spółka jest czynnym podatnikiem VAT i przy tym jest spółką kapitałową, to wszystkie udzielane przez nią pożyczki są zwolnione z art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy o VAT i nie podlegają PCC.

Czy jednak na pewno?

Czy spółka zawsze z definicji jest podatnikiem VAT zwolnionym z tytułu udzielonej pożyczki, co na to sądy, organy podatkowe i TSUE, a co np. z pożyczkami udzielanymi pracownikom?

Dlaczego ma znaczenie, czy pożyczkodawca jest podatnikiem VAT?

Udzielanie pożyczek korzysta ze zwolnienia z VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy o VAT.

Jednak to, że udzielanie pożyczek korzysta ze zwolnienia z opodatkowania VAT, nie oznacza, że pożyczkodawcy jest wszystko jedno, czy jest podatnikiem VAT zwolnionym, czy też w ogóle nie jest podatnikiem VAT.

Pożyczka co do zasady podlega opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych (PCC), jednak na podstawie art. 2 pkt. 4  lit. b ustawy o PCC czynności cywilnoprawne, z pewnymi wyjątkami niedotyczącymi jednak pożyczek, nie podlegają opodatkowaniu, jeżeli przynajmniej jedna ze stron takiej umowy jest zwolniona od podatku VAT z tytułu dokonania tej czynności.

Tak więc to, czy pożyczkodawca jest podatnikiem zwolnionym z VAT, czy w ogóle podatnikiem VAT nie jest, nie przekłada się na obciążenie z tytułu VAT, ale może mieć istotne skutki na gruncie PCC.

Kiedy spółka może nie zostać uznana za podatnika VAT?

Z ryzykiem zakwestionowania statusu podatnika spółka musi liczyć się w przede wszystkim w sytuacji, gdy pożyczka jest incydentalna lub sporadyczna i nie jest elementem zorganizowanej działalności pożyczkowej, zwłaszcza gdy służy doraźnemu wsparciu podmiotu powiązanego.

Sądy administracyjne nie są jednomyślne

Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) niekiedy uznaje, że pożyczkodawca nie działa z tytułu konkretnej pożyczki jako podatnik VAT, wobec czego nie dochodzi do zwolnienia z VAT z art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy o VAT, a tym samym nie działa wyłączenie z PCC z art. 2 pkt 4 lit. b ustawy o PCC.

W wyroku NSA z 26 kwietnia 2023 r. sygn. III FSK 1989/21 pożyczkodawcą była spółka będąca czynnym podatnikiem VAT, a pożyczkobiorcą podmiot z tej samej grupy kapitałowej. Pożyczka była odpłatna. Pożyczkodawca nie był instytucją finansową; środki pochodziły z nadwyżek generowanych przez jego zasadniczą działalność. Udzielił też pożyczki innemu podmiotowi gospodarczemu i nie wykluczał kolejnych. Mimo tego organy, WSA i następnie NSA odmówiły uznania tej konkretnej pożyczki za czynność wykonaną przez pożyczkodawcę w charakterze podatnika VAT. Akcentowano brak profesjonalnego, zorganizowanego charakteru działalności finansowej i incydentalność transakcji.

W tym nurcie orzeczniczym nie wystarcza ani osobowość prawna pożyczkodawcy, ani jego status czynnego podatnika VAT, ani nawet odpłatny charakter (oprocentowanie) pożyczki.

W wyroku NSA z 28 czerwca 2024 r. sygn. III FSK 939/22 spór dotyczył odmowy stwierdzenia nadpłaty PCC od pożyczek zaciągniętych przez spółkę. Sądy zaakceptowały ustalenie, że udzielanie tych pożyczek nie było wykonywane zawodowo ani profesjonalnie: zasadniczym celem było finansowe wsparcie pożyczkobiorcy, nie zaś prowadzenie działalności finansowej dla osiągania przychodów. Oprocentowanie 5% rocznie samo w sobie nie zmieniało kwalifikacji. Istotne było również to, że strony określiły pożyczkę jako udzielaną poza działalnością gospodarczą pożyczkodawcy.

NSA zaakceptował więc model, w którym podmiot może być przedsiębiorcą i podatnikiem VAT z innych tytułów, ale konkretna czynność pożyczkowa pozostaje poza zakresem jego działalności gospodarczej w rozumieniu VAT. Samo postanowienie umowne nie powinno oczywiście przesądzać kwalifikacji, lecz w tej sprawie było jednym z elementów zgodnych z całokształtem rzeczywistych okoliczności.

W wyrokach NSA z 4 kwietnia 2025 r. sygn. III FSK 548/23 i III FSK 549/23, NSA ponownie zaakceptował tezę, że incydentalne/sporadyczne udzielanie pożyczek poza profesjonalną działalnością gospodarczą nie powoduje działania pożyczkodawcy jako podatnika VAT w odniesieniu do tych czynności, co otwiera opodatkowanie PCC.  Mamy tu zatem brak zwolnienia VAT przy incydentalnym udzieleniu pożyczki i konsekwentne opodatkowanie PCC.

DKIS prezentuje stanowisko korzystniejsze niż sądy

Stanowisko, iż spółka z założenia jest podatnikiem VAT z tytułu udzielanych przez siebie pożyczek, jest stanowiskiem korzystnym dla pożyczkobiorców (to na pożyczkobiorcy ciąży obowiązek podatkowy w PCC).

Istnieje pewna rozbieżność pomiędzy nurtem orzecznictwa a aktualną praktyką interpretacyjną Dyrektora KIS. Organ w ostatnich latach bardzo szeroko przyjmuje, że odpłatna pożyczka udzielana przez spółkę z jej majątku jest wykonywana w ramach działalności gospodarczej, nawet jeżeli ma charakter jednorazowy, uboczny, nie jest ujęta w PKD i pożyczkodawca nie prowadzi profesjonalnej działalności finansowej. Mimo tych wszystkich okoliczności pożyczka jest usługą podlegającą VAT i zwolnioną na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy o VAT, a w konsekwencji nie podlega PCC.

W interpretacji indywidualnej z 11 czerwca 2025 r. sygn. 0111-KDIB3-1.4012.365.2025.2.KW z opisu stanu faktycznego wynika, że:

  • spółka z o.o. udzieliła jednej odpłatnej pożyczki;
  • pożyczkobiorcą był jej wspólnik i członek zarządu;
  • spółka nie prowadziła działalności w zakresie usług finansowych;
  • nie miała odpowiedniego przedmiotu działalności w KRS;
  • udzielenie pożyczki miało charakter incydentalny;
  • środki pochodziły ze środków własnych spółki.

według opisu była to wyłącznie jednorazowa pomoc dla wspólnika. Te okoliczności zostały następnie dokładnie odtworzone w oficjalnej interpretacji PCC dotyczącej tej samej transakcji.

Mimo tego DKIS w interpretacji VAT uznał, że odpłatna pożyczka stanowi odpłatne świadczenie usług w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy o VAT, a następnie korzysta ze zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 38. W konsekwencji w interpretacji z 4 lipca 2025 r. sygn. 0111-KDIB2-2.4014.143.2025.1.PB organ stwierdził, że zapłacony PCC był nienależny.

W interpretacjach DKIS wielokrotnie pojawia się pogląd, że udzielenie oprocentowanej pożyczki przez podatnika VAT stanowi działalność gospodarczą niezależnie od częstotliwości i celu jej udzielenia oraz statusu nabywcy, a czynność można przypisać do zawodowej płaszczyzny przedsiębiorstwa nawet wtedy, gdy nie należy do jego przedmiotu działalności.

Co faktycznie przemawia za uznaniem, że spółka nie działa jako podatnik VAT?

Z obecnego nurtu orzeczniczego można wyprowadzić kombinację cech, które mogą skutkować zakwestionowaniem stanowiska, że pożyczkodawca działa jako podatnik VAT. Może się tak stać, jeśli:

  • pożyczka ma jednorazowy, incydentalny lub sporadyczny charakter;
  • udzielanie finansowania nie jest przedmiotem zasadniczej działalności pożyczkodawcy;
  • spółka nie posiada struktury organizacyjnej właściwej profesjonalnej działalności finansowej;
  • nie prowadzi aktywnego rynku pożyczkowego, nie poszukuje klientów, nie wykonuje typowych działań kredytodawcy;
  • pieniądze stanowią jedynie przejściową nadwyżkę finansową powstałą w zasadniczej działalności;
  • ekonomicznym celem pożyczki jest przede wszystkim doraźne wsparcie podmiotu powiązanego, a nie samodzielna działalność zarobkowa polegająca na lokowaniu kapitału;
  • transakcja nie tworzy stałego i zorganizowanego strumienia działalności finansowej;
  • okoliczności wskazują na wyraźne wyodrębnienie pożyczki od zwykłej działalności gospodarczej spółki.

Nie wszystkie te cechy muszą wystąpić łącznie. Co ważniejsze, samo oprocentowanie nie jest według tego nurtu wystarczające, aby uznać działanie w charakterze podatnika VAT. Tak właśnie wynika m.in. z wyroku z dnia 28 czerwca 2024 r. sygn. III FSK 939/22.

Co na to TSUE?

Kluczowy jest wyrok TSUE z 29 kwietnia 2004 r., C-77/01, Empresa de Desenvolvimento Mineiro (EDM). Trybunał uznał, że coroczne oprocentowane pożyczki udzielane przez holding spółkom, w których posiadał udziały, mogą stanowić działalność gospodarczą. W pkt 65 – 68 TSUE akcentował m.in., że odsetki nie są prostym dochodem wynikającym z posiadania majątku, lecz wynagrodzeniem za udostępnienie kapitału, a używanie środków stanowiących część aktywów przedsiębiorstwa w celu osiągania zwrotu może być działaniem podatnika.

Z kolei wcześniejszy wyrok TSUE z 14 listopada 2000 r., C-142/99, Floridienne i Berginvest pokazuje, że sam fakt uzyskiwania przez holding odsetek od pożyczek dla spółek zależnych nie usuwa potrzeby zbadania, czy pożyczanie kapitału rzeczywiście jest działalnością gospodarczą tego podmiotu.

Dlatego moim zdaniem nie można wyprowadzić bezwarunkowej normy, że każda odpłatna pożyczka udzielona przez spółkę kapitałową automatycznie mieści się w VAT. Jednocześnie im bardziej pożyczki są powtarzalne, zarobkowe i funkcjonalnie związane z aktywami przedsiębiorstwa, tym mocniejszy jest argument za VAT.

Nieoprocentowane pożyczki

Zgodnie z art. 8 ust. 2 pkt 2 ustawy o VAT za odpłatne świadczenie usług uznaje się również nieodpłatne świadczenie usług na cele osobiste podatnika lub jego pracowników, w tym byłych pracowników, wspólników, udziałowców, akcjonariuszy, członków spółdzielni i ich domowników, członków organów stanowiących osób prawnych, członków stowarzyszenia, oraz wszelkie inne nieodpłatne świadczenie usług do celów innych niż działalność gospodarcza podatnika.

To odrębna kategoria. Brak wynagrodzenia eliminuje klasyczny model odpłatnej usługi z art. 8 ust. 1, ale należy jeszcze zbadać art. 8 ust. 2 pkt 2 ustawy o VAT. W najnowszym orzecznictwie pojawia się właśnie spór o nieoprocentowane pożyczki i związek z działalnością gospodarczą.

NSA w wyroku z 24 marca 2026 r. sygn I FSK 1312/23 miał potwierdzić, że nie można rozpoczynać analizy od zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 38; najpierw trzeba ustalić, czy dana nieodpłatna czynność w ogóle podlega VAT, w tym w świetle art. 8 ust. 2 pkt 2 ustawy o VAT.

Pożyczki na rzecz pracowników

Czy pożyczki udzielane pracownikom korzystają ze zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy o VAT?

Udzielając pożyczki ze środków ZFŚS, pracodawca nie działa jako podatnik VAT. Jest administratorem wyodrębnionych środków Funduszu, a działalność socjalna nie stanowi w tym zakresie jego działalności gospodarczej. Dotyczy to również oprocentowanych pożyczek mieszkaniowych, jeżeli odsetki zasilają ZFŚS. Jest to utrwalony kierunek orzeczniczy NSA.

Inaczej jest, jeśli spółka udziela oprocentowanej pożyczki ze środków obrotowych. Praktyka interpretacyjna traktuje spółkę zasadniczo jako podatnika VAT, a odsetki jako wynagrodzenie za usługę finansową. Usługa korzysta wtedy ze zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy o VAT.

W wyroku NSA z 24 marca 2026 r. sygn. I FSK 1312/23,w stanie faktycznym dotyczącym nieoprocentowanych pożyczek dla pracowników na udział w programie akcjonariatu pracowniczego, sąd uznał, że spółka wykonuje czynność mieszczącą się w VAT na podstawie art. 8 ust. 2 pkt 2 ustawy o VAT, a w rezultacie pożyczki korzystają ze zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 38 ustawy o VAT. NSA odrzucił koncepcję, według której nieodpłatna pożyczka pozostawałaby poza VAT tylko dlatego, że hipotetycznie byłaby usługą zwolnioną.

Zatem dla pytania postawionego ogólnie: spółka może być podatnikiem VAT z tytułu pożyczek dla pracowników, ale zasadniczym wyjątkiem są pożyczki udzielane w ramach administrowania ZFŚS.

Dlaczego ZFŚS jest przypadkiem szczególnym?

Decydujący nie jest sam „socjalny” cel pożyczki. Znaczenie ma prawny reżim ZFŚS:

  • środki są prawnie wyodrębnione;
  • pracodawca nimi administruje, a nie wykorzystuje ich jak zwykłego majątku przedsiębiorstwa;
  • świadczenia są realizacją działalności socjalnej regulowanej ustawą o ZFŚS;
  • odsetki od pożyczek mieszkaniowych zwiększają środki Funduszu, nie stanowiąc swobodnego wynagrodzenia pracodawcy.

Dlatego nie należy przenosić tej kwalifikacji na pożyczki pracownicze finansowane ze zwykłych środków obrotowych spółki.

Pożyczki z ZFŚS, brak VAT nie oznacza PCC

Jeżeli pożyczka jest udzielana pracownikowi ze środków ZFŚS, to – zgodnie z omówioną wcześniej linią VAT – pracodawca zasadniczo nie działa w tym zakresie jako podatnik VAT. W konsekwencji art. 2 pkt 4 lit. a–b ustawy o PCC nie daje wyłączenia, ponieważ konkretna czynność nie jest ani opodatkowana VAT, ani zwolniona z VAT. Art. 2 pkt 4 wymaga właśnie związku z VAT z tytułu dokonania tej konkretnej czynności.

Nie prowadzi to jednak do faktycznego obciążenia PCC. Ustawodawca przewidział bowiem szczególne zwolnienie w art. 9 pkt 10 lit. e ustawy o PCC, obejmujące pożyczki udzielane m.in. „z kas lub funduszów zakładowych” oraz z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.

Polecane materiały

Jeżeli temat jest dla Ciebie interesujący, przeczytaj wpis Pożyczka udzielona przez spółkę a PCC – kiedy nie podlega opodatkowaniu i gdzie powstaje ryzyko?

Zapraszam Cię do też do wysłuchania odcinka podcastu „VAT dla profesjonalisty” z 17.08.2026 r., w którym omawiam temat będący przedmiotem niniejszego wpisu. Odcinka możesz posłuchać w Spotify, Apple Podcasts i w innych aplikacjach podcastowych oraz YouTube (audio).

Źródła

Wyroki TSUE

z 29 kwietnia 2004 r. sygn. C-77/01;

z 14 listopada 2000 r. sygn. C-142/99.

Wyroki NSA:

z 24 marca 2026 r. sygn.. I FSK 1312/23;

z 4 kwietnia 2025 r. sygn. III FSK 548/23;

z 4 kwiet snia 2025 r. sygn. III FSK 549/23;

z 28 czerwca 2024 r. sygn. III FSK 939/22;

z 26 kwietnia 2023 r. sygn. III FSK 1989/21;

z 15 grudnia 2022 r.  sygn. I FSK 1634/19.

Interpretacje indywidualne

z 11 czerwca 2025 r. sygn. 0111-KDIB3-1.4012.365.2025.2.KW;

z 4 lipca 2025 r. sygn. 0111-KDIB2-2.4014.143.2025.1.PB;

z 30 maja 2023 r. sygn. 0114-KDIP4-3.4012.167.2023.1.RK.